New Page 1

"در تمام این گیرودارھا بلوچستان استقلال خود را تحت لوای امرای محلی خود حفظ نمود"

در 741 ءَ امیر مبارزالدین محمد مظفر با تسخیر کرمان بہ بیش از یکصد و بیست سال فرمانروائی ترکان قراختائی بر کرمان پایان بخشید و طومار آل مظفر نیز بہ نوبہ خود در 795 با حملہ امیر تیمور گورکانی و قتل عام شھزادگان مظفری در قریہ مھیار اصفھان درھم پیچیدہ شد ـ در تمام این گیرودارھا بلوچستان استقلال خود را تحت لوای امرای محلی خود حفظ نمود ـ امیرزادہ پیرمحمد پسر امیر تیمور یکی از سرداران گورکانی بہ نام امیرجل الدین حمید را بہ معاونت امیر ایدوکو، حکمران گورکانی کرمان برای تسخیر بلوچستان فرستادہ، اما وی " ،،،، تا کیچ برفت و قتل و غارت نمود، لکن بلوچستان بہ حوزہ تصرف حکمران کرمان نیامد ـ ـ ـ ـ" استقلال بلوچستان ھمچنان در طول سالھایی کہ فاتحین شرقی و غربی گورکانیھا و سپس آق قویونلوھا، غالب بلاد ایران را در زیر سم ستور خود بہ ویرانہ مبدل ساختہ بودند و "باد بی نیازی خداوند" را با مرگ و وحشت و ویرانی بہ ارمغان می آوردند تا دوران امپراتوری صفوی بلاتعرض باقی ماند ـ

شاہ اسمعیل صفوی در جریان انضمام ولایت ایران بہ قلمرو سلطنت نوبنیاد خود در 909 ھجری قمری کہ بہ فارس رفتہ بود، خان محمد استاجلو، معروف بہ خان سلطان را مامور تسخیر کرمان نمود و بدین ترتیب کرمان نیز در آن سال در حیطہ امپراتوری در حال تکوین صفوی قرار گرفت، اما ھنوز امراء و ملوک محلی بلوچستان در استقلال بسر می بردند ـ تنھا مطلبی کہ در مورد بلوچستان در عھدہ شاہ اسمعیل اول بہ نظر نگارندہ رسیدہ است در قراردادی است کہ بین نخستین شاہ صفوی با آلفونسو دو آلبوکرک نایب السطنہ پادشاہ پرتقال در ھندوستان در مورد چشم پوشی شاہ ایران از جزیرہ ھرمز بستہ شدہ است و یکی از مواد آن قرارداد تعھد کمک نیروی دریایی پرتقال بہ دولت ایران در فرونشاندن انقلاب سواحل بلوچستان و مکران است ـ

در جریان شورش افغان کہ منجر بہ سقوط امپراتوری صفوی گردید اکثر سران طوایف بلوچستان نیز بہ افاغنہ پیوستند و قسمتی از سپاہ افغان را افراد بلوچ تشکیل می دادند ـ میرغلام محمد " غبار" مورخ در افغانستان در مسیر تاریخ در شرح اقدامات میرویس غلیجائی در تھیہ مقدمات قیامش بر علیہ حکومت مرکزی بہ تشکیل مجمعی از سران نیروھا و طوایف پشتیبان وی، " ـ ـ اعم از تاجیک و ھزارہ و پشتون و بلوچ " در مانجہ " واقع در سی میلی شمال شرقی قندھار " اشارہ می کند و می نویسد: " یکی از روسای بلوچ از تادیہ مالیہ آن مردم بہ شکل قطعی انکار ورزیدہ شد و از طرف دیگر میرویس تحریک نمود تا گرگین قطعات نظامی برای سرکوبی بلوچ و اخذ مالیات تیرین سوق نمود ـ ـ ـ" در سال 1713 میلادی نیز پس از کشتہ شدن خسرو خان گرجی برادرزادہ گرگین خان در جریان محاصرہ قندھار، سپاھی از کرمان عازم قندھار می گردد، اما بہ نوشتہ میرغلام محمد " غبار " این سپاہ نارسیدہ بہ قندھار، در عرض راہ از حملہ مردم نابود گردید ـ بہ ظن غالب این سپاہ کہ از طریق بلوچستان عازم قندھار بودہ است در طول راہ آماج حملات چریکی طوایف بلوچ ھمدست با سرداران غلیجائی قندھار کہ از ھمراھی با این شورش امید بازیابی استقلال خود را داشتند گردید، و این امیدی بیھودہ نبود ـ

حاصل سقوط شاھنشاھی صفوی و اغتشاشات و نابسامانیھای بعدی برای بلوچستان تحصیل دوبارہ استقلال امرای محلی آن دیار بود ـ در ایامی کہ رشتہ امور ایران از ھم گسیختہ و سرداران افغانی در ایران از سویی دچار نفاق و تفرقہ و از سوی دیگر گرفتار انتقام جویی ایرانیانی شدہ بودند کہ در ھر گوشہ برای نجات ایران بہ پا می خاستند، پسر دیگر میرویس، حسین شاہ غلیجائی در قندھار برای خود بساط سلطنت آراستہ بود و نواحی کلات بلوچستان نیز ضمیمہ قلمرو وی بود ـ خاران در دست امرای خارانی بود کہ اظھار تبعیتی نیز بہ حسین شاہ می نمودند و بلوچستان غربی و سواحل مکران تحت حکومت عبداللہ خان بلوچ و پسرانش در استقلال بسر می برد ـ

سرداران نادری با ھمکاری امیرمحبت خان کہ پس از شرفیابی بہ درگاہ نادری در اردوی قندھار و تقدیم تحف و ھدایا و باقی گذاردن برادر خرد الیاس خان و جمعی از سران بلوچ در اردوی نادر بہ عنوان گروگآن از سوی شاہ افشار حکومت بلوچستان یافتہ بود، نواحی مختلف بلوچستان را متصرف شدند ـ در این میان ظلم و جور پیرمحمد خان ارشد سرداران نادری مامور بلوچستان در نواحی تازہ فتح شدہ از حد گذشت و شماری از بلوچھا بروی طغیان کردہ و قلعہ جالق را کہ در اختیار امیر ضربت خان نامی بود پایگاہ خود قرار دادند ـ سرداران نادری قلعہ را محاصرہ کردند و این محاصرہ بیش از چھل روز بہ درازا کشید ـ سرانجام محصورین درون قلعہ (بلوچھا) کہ آذوقہ شان بہ اتمام رسیدہ بود و می دانستند در نبرد با سپاھیان نادری شکست خواھند خورد و سرداران پیروز بر ناموس آنان مروت نخواھند نمود، بہ دستور امیر ضربت خان تمامی زنان و کودکان قلعہ را بہ دست خود کشتہ و خود از قلعہ بہ جنگ سپاہ نادری بیرون شدند ـ

کریم خان زند در شیراز بر تخت سلطنت ایران نشست، اما حد جنوب شرقی مملکتش ظاھرا از انتھای خاک نرمانشیر فراتر نرفت ـ در بلوچستان پس از مرگ امیرمحبت خان برادر دیگرش نصیرخان بہ حکومت رسید، اما سرانجام مجبور شد برتری امحدشاہ درّانی را پذیرفتہ و خود را تابع کابل قلمداد کند، اما در عمل نصیرخان با استقلال کامل در بلوچستان حکم می راند ـ سرپرستی سایکس خاستگاہ اولیہ حکومت نصیرخان را در بلوچستان شرقی نگاشتہ و می نویسد کہ بہ تدریج حوزہ اقتدار وی تا بمپور توسعہ یافت ـ

وزیری می نویسد: " ظھیرالدولہ" در این مدت کرارا سفر بلوچستان کردہ اغلب محالات آنجا را از تصرف خوانین بلوچ بیرون آوردہ، در تخت اقتدار و حکومت آوردہ ـ ــ " اما گمان نمی رود کہ حوزہ اقتدار حکومت در این زمان از خاک نرمانشیر و حداکثر از حوالی بمپور در بلوچستان فراتر رفتہ باشد، چہ در این زمان مھراب خان ناروئی در بلوچستان غربی رایت استقلال افروختہ بود و در 1810 میلادی – 1225 ھ ق کہ ھنری پاتینجر انگلیسی مشغول گشت و گھار و شناسایی حدود بلوچستان بود مھراب خان را ملاقات نمود ـ سایکس می نویسد : شاہ مھراب خان از طایفہ ناروئی بود و اصل و نسب صحیحی نداشت، ولی بعدھا دختر سعیدخان از عیان بمپور را بہ حبالہ نکاح آورد، و بدین وسیلہ قدرتی بھم زد و بہ نقاط اطراف مسلط شد ـ مھراب خان نزد پطینگر خیلی گوافہ گویی کردہ است و منجملہ گفتہ است کہ من بہ " دولتین ایران و افغانستان" اعتنایی ندارم، چنانکہ سال قبل تا لارستان دامنہ قدرت خود را بسط دادہ و آن ناحیہ رہ غارت کردم و سہ ماہ در تصرف خود نگآہ داشتم ـ ـ ـ" این اوضاع تا سالھا پس از این تاریخ ادامہ داشتہ است، چنانکہ سایکس در دنبالہ مطلب فوق می افزاید، " در 1839 حدود 1254 ھ ق حاجی عبدانبی نامی کہ از سیاحان دقیق و ھوشیار بودہ و بدین حدود مسافرت کردہ می نویسد: محمد علی خان ناروئی قلعہ بمپور را در تصرف دارد و محمد شاہ از اھالی سیب ظاھرا از سرکردگان مھم بلوچستان است ـ ـ سران این ناحیہ گاھی با یکدیگر ائتلاف می کنند و نرمانشیر، رودبار را بہ باد غارت می گیرند و بہ تھدیدات والی کرمان طعنہ و تسخیر می زنند ـ ـ ـ "

برگرفتھ از کتاب بلوچستان در سالھای 1307 تا 1317

ناصر محتشمی