history of balochistan23

تاریخ بلوچستان

نویسندہ: میرگل خان نصیر

مترجم: ملک بلوچ

قسمت 23

جنگ سرنوشت

روز ھفتم ژانویہ سال 1761 میلادی بر طبل جنگ نواختہ شد ـ مرھت ھا از خندق ھا بیرون آمدہ بودند و در میدان پانی پت بہ خود آرایش جنگی دادہ بودند ـ ھنوز رنگ سرخی شفق در آسمان باقی بود کہ میدان کارزار گرم شد و جنگ بیرحمانہ ای درگرفت کہ در آن واحد در پانی پت از کشتہ ھا پشتہ بوجود آمد ـ افغانھای بھادر و بلوچھای شیردل بر سورمائوھای نام آور و مرھت ھای جفاکش حملہ نمودند و چنان با سفاکی و بی رحمی جنگیدند کہ خون در جویبارھا جریان گرفت ـ در اولین حملہ سردار عنایت خان ھندوستانی کہ بہ ھمراھی لشکر احمدشاہ می جنگید از جھار طرف در میان مرھت ھا قرار گرفتہ بود ـ نزدیک بود کہ او و دستہ اش را آز بین ببرند کہ نگاہ ھای عقابی احمدشاہ وضعیت او را دریافت ـ او یک دستہ چند ھزار نفری بہ حاجی عطائی خان داد و دستور داد کہ بہ سردار عنایت خان کمک کند ـ عطایی خان با جانگذشتگی حملہ نمود، ولی در جنگ کشتہ شد و نفرات او بہ عقب نشستند ـ بعد از این احمدشاہ پی در پی سہ چھار دستہ برای کمک بہ عنایت خان فرستاد کہ ھر بار باران گلولہ تفنگھای مرھت ھا آنھا را مجبور بہ عقب نشینی کرد ـ بالاخرہ احمدشاہ غازی از میرنصیرخان خواست کہ جان سردار ھندی را نجات دھد ـ میرنصیرخان با سواران خود بہ محاصرہ مرھت ھا آنچنان بہ شدت حملہ نمود کہ موجب شد کہ ھوش و حواس خود را ببازند و تیرھایشان بہ خطا رود ـ مرھت ھا چند بار شلیک کردند ولی قدم ھای میرنصیرخان باز نہ ایستاد ـ تعدادی از بلوچھا مورد ھدف گلولہ مرھت ھا قرار گرفتند و از زین اسب بہ زمین در غلطیدند ـ در این حال از شدت حملہ طوفانی میرنصیرخان چیزی کم نشد تا جائیکہ دو دستہ متخاصم بھم رسیدند و شمشیر ھا برق زدند ـ اکنون ایستادن و پایداری مرھت ھا در مقابل شمشیرھای خون آشام بلوچھا ناممکن بود ـ میرنصیرخان محاصرہ را شکست و خود را بہ سردار عنایت خان رساند و او را ھمراہ برداشتہ در میان لشکر خود برد ـ

اندکی دیرتر مرھت ھا با احتیاط حملہ دیگری کردند و بہ بازوی راست لشکر افغانی آنقدر فشار آوردند کہ خوانین درانی بہ عقب نشستند ـ آنھا تا جایی عقب نشستند کہ بہ قلب لشکر خود رسیدند ـ روایت است زمانی کہ احمدشاہ این سراسیمگی لشکر افغانی را دید بہ میرنصیرخان کہ در بازوی چپ لشکر قرار گرفتہ بود، دستور پیشروی و حملہ داد و گفت قندھار و کلات بسیار دور در پشت سر ما ماندہ اند اگر میدان جنگ را رھا کردہ و بگریزیم ما ھرگز بہ آنجا نخواھیم رسید ـ امروز با جان و دل بہ رزم و با بھادری و جانبازی خود کفہ ترازوی جنگ را برگردان وگر نہ این لکہ تا قیامت از میان نخواھد رفت ـ میرنصیرخان با دریافت این دستور بلوچھای خود را ندا داد و بہ حملہ فرا خواند و بر بازوی راست مرھت ھا با حملہ خود بہ صورت رعد در آمد ـ شمشیرھای بلوچھا در میدان بہ خون گرفتہ میدان پانی پت از خون مرھت ھا بہ رنگ خون در آمدہ ـ قدم ھای مرھت ھا بہ سستی گرائید ـ احمدشاہ در قلب لشکر بہ درانی ھا کمک نمود ـ اکنون حواس مرھت ھا بہ قسمت چپ متوجہ شدہ بود و درانی ھا در قسمت راست با احتیاط توانستند خود را حفظ کنند ـ حملہ میرنصیرخان وموجب شد کہ آرایش جنگی مرھت ھا بھم بخورد ـ بسواس رائو با جمع کردن نیروھای خود سعی کرد کہ آخرین کوشش خود را بنماید، ولی در جنگ کشتہ شد ـ بھائو جی و تعدادی دیگر از سردارھای مرھت ھا ھم در این جنگ کشتہ شدند ـ

اکنون کمر ھمت و توانایی مرھت ھا شکستہ شدہ و آرایش جنگي آنھا از میان رفتہ بود و تعدادی از سردارھای دلیر آنھا از زیر تیغ شمشیر گذشتہ بودند ـ بدین جھت آنھا تا دیرزمانی توان مقابلہ را نیافتند ـ با شدت روز افزون حملات احمدشاھی امید آنھا بہ یاس تبدیل شد و مایوس گشتہ و مجبور گردیدند کہ پراکندہ شوند ـ احمدشاہ با دیدن بی نظمی و پراکندگی لشکر مرھت ھا بہ ھمہ سپاہ دستور حملہ داد ـ افغانھا و بلوچھا بصورت بلایی بی درمان بر مرھت ھا پدیدار شدند و قتل عام آنھا را شروع کردند ـ مرھت ھا بعد از آن ھرگز نتوانستند بہ پای خود بایستند ـ سپاہ احمدشاھی تا شب بہ تعقیب آنھا پرداختند و از کشتہ ھا پشتہ ساختند ـ میدان پانی پت پر از اجساد انسانی بود ـ گفتہ میشود حدود صد ھزار از افراد مرھت ھا در این جنگ کشتہ شدند ـ

احمدشاہ بہ این طریق مرھت ھا را کہ تقریبا نابود شدہ بودند از میدان پانی پت بیرون راند ـ باشکست مرھت ھا احمدشاہ پیروزمند وارد دھلی شد ـ بعد از مدتی استراحت حکومت دھلی را بہ شاھزادہ عالی گوھر کہ بعدا بہ شاہ عالم مشھور شد سپرد و سپس با سپاہ خود پیروزمندانہ بسوی افغانستان حرکت کرد ـ در لاھور بہ میرنصیرخان خلعت فاخرہ بخشید و برای بازگشت بہ کلات از راہ ملتان او را مرخص نمود ـ

جنگ با سیک ھا

دو سال بعد از جنگ پانی پت تقریبا بہ سال 1765 سیک ھای پنجاب برای مخالفت و شورش خود را آمادہ کردہ بودند ـ سیک ھا با لشکری ھفتاد ھزار نفری بہ قلعہ چندالہ واقع در بیست و یک کیلومتری امریستر حملہ کردند و آنرا بہ تصرف در آوردند ـ شعلہ شورش در سرتاسر پنجاب روشن و بازار قتل و غارت گرم شدہ بود ـ آنھا دیرہ غازی خان و ارندوداجل و نواحی اطراف آن مورد تاخت و تاز و تاراج قرار دادند ـ زمانی میرنصیرخان از خبر قتل و غارتگری ارندوداجل مطلع شد برای کمک بر علیہ سیکھا نامہ ای بہ احمدشاہ نوشت ـ روایت شدہ قاصد میرنصیرخان با نامہ خود بہ سوی قندھار در حرکت بود کہ قاصد احمدشاہ با پیامی از او خود را بہ کلات رساند ـ در پیام آمدہ بود کہ برای جھاد در مقابل سیک ھا با لشکر بلوچی خود آمادہ شود ـ

فصل خزان بود ـ میرنصیرخان بہ دستہ ساراوان دستور داد کہ خود را بہ گنداوہ برساند و او خود را بہ جالاوان رساند و در محلی بنام زیدی اردو زد و سپاہ جالاوان را جمع نمود ـ با آغاز فصل سرما میرنصیرخان خود را با دستہ جالاوان از راہ مولہ بہ گنداوہ رساند ـ دستہ ساراوان ھر گروہ بہ فرماندھی سردار خود ھم را بہ گنداوہ رساندہ بودند ـ میرنصیرخان با لشکر دوازدہ ھزار نفری خود برای کمک بہ احمدشاہ از گنداوہ بہ سوی پنجاب حرکت کرد ـ او از کندکوت و شکارپور طی منزل و مراحل نمود و خود را بہ دیرہ غازی خان رساند ـ سردارغازی کہ بعدھا این شھر بہ نام او مشھور شد از شھر خارج شد و بہ استقبال میرنصیرخان شتافت ـ او در زمان حرکت با لشکر خود بہ میرنصیرخان پیوست و برای کمک بہ احمدشاہ حرکت نمود ـ

احمدشاہ ابدالی با لشکر افغانی خود در محلی بنام چنبوت اردوی موقت زدہ و منتظر رسیدن میرنصیرخان بود ـ میرنصیرخان با عبور از رودخانہ چناب خود را بہ سپاہ احمدشاہ ابدالی رساند ـ آنھا از این محل حرکت کردند ـ احمدشاہ وارد شھر لاھور شد و در آنجا اردو زد و لشکر میرنصیرخان در محلی بنام شاہ درہ کہ مقبرہ جھانگیر در آنجا است اردو زد ـ

حملہ سیک ھا

لشکر سیک ھا کہ در جنگل مکی مخفی شدہ بود در صجح زود دومین روز بہ لاھور حملہ کرد ـ میرنصیرخان بنا بہ دستور احمدشاہ پیش رفت و بہ مقابلہ سیک ھا پرداخت ـ گفتہ میشود جنگ سختی درگرفت و میرنصیرخان با دلیری و شور بہ سیک ھا حملہ نمود ـ او آنقدر از خود بیخود شدہ بود کہ سازماندھی جنگی را فراموش و روش جنگ را بہ کار نگرفت و بہ اسب خود مھمیز زد و صفوف سیک ھا را شکافت و تک و تنھا خود را بہ قلب لشکر سیکھا رساند ـ در این اثنا سردار چترو سینگ سپاہ سالار سیکھا فرصتی یافت و ناگھان بہ میرنصیرخان حملہ کرد ـ قبل از آنکہ میرنصیرخان بہ خود آید، او خود را بہ عقب کشید ـ او قدرت مقاومت با میرنصیرخان را نداشت و عقب نشست ـ میرنصیرخان بہ تعقیب او پرداخت کہ سیکی بہ سوی او گلولہ ای رھا نمود کہ بہ اسب خان صاحب اصابت کرد ـ میرنصیرخان از اسب بہ زمین افتاد ولی با نھایت چستی و چالاکی دوبارہ بلند شد و بر پاھای خود استوار گردید ـ با افتادن میرنصیرخان از اسب عمامہ او از سر او افتاد و موھای دراز بلوچی او بر شانہ ھایش افتادند ـ یکی از سیکھا اسب خود را بہ پیش راند و خود را بہ او رساند و نزدیک بود کہ با شمشیر خود بہ او ضربہ ای وارد کند کہ سیک دیگری خود را بہ او رساند و فریاد زد کہ دست نگھدارد کہ او برادر ما است یعنی سیک است ـ در آن زمان بلوچ ھا چون سیک ھا موھای بلند و ریش ھای بزرگ می گذاشتند ـ میرنصیرخان را بہ غط سیک پنداشتن موجب گشت کہ او بہ دست آنھا بہ قتل نرسد ـ

میرنصیرخان تا ھنوز ھم در میان سیکھا بود کہ دو افسر مخصوص میر مَنگِہ و محمدحسین با رشادت و جانبازی خود را بہ او رساندند ـ محمدحسین اسب خود را در اختیار خان قرار داد و خود پیادہ تا آنجا با سیک ھا جنگید تا شھید شد ـ در این میان میر مزار محمد حسنی، سردار گوھرام خان مگسی و میر عبدالنبی رئیسانی بہ ھمراھی دستہ ای برای کمک بہ خان صاحب خود را بہ او رساندہ بودند و سینہ سپر کردہ بہ مقابلہ سیک ھا درآمدند ـ تمام لشکر بلوچ برای بیرون بردن میرنصیرخان از میان سیک ھا جان بر کف بہ نبرد پرداختند ـ اگر چہ لشکر بلوچ ھا نامنظم و روش جنگی آنھا غلط بود ولی استقلال و شجاعت و جانبازی آنھا قابل پاداش بود ـ بلوچھا فقط بہ محض دلیری و دادن قربانی توانستند سیک ھا را مضطرب سازند ـ سیک ھا در آخر با بجای گذاشتن تعدادی کشتہ میدان را رھا نمودہ و فرار کردند ـ

این حملہ غلط و دیوانہ وار میرنصیرخان موجب گشت کہ بلوچھا خسارات زیادی ببینند ـ تعدادی از بھترین و شجاع ترین افراد بلوچ و سردارھای جان نثاری چون سردار احمدخان بلیدہ ای، سردار گوھرام خان مگسی و پسر او، میرمزارمحمد حسنی و محمد حسین و غیرہ در این جنگ شھید شدند ـ قاضی نورمحمد کلھورہ نوشتہ است کہ احمدشاہ ابدالی بہ میرنصیرخان گوشزد نمود کہ در جنگھای بزرگ با چنین حملات بی سر و تہ پیروزی بہ دست نمی آید ـ جنگيدن و برای پیروزی در جنگ علاوہ بر آنکہ بہ ھمت و صبر و دلیری نیاز است، سازماندھی نظامی و آگاھی بہ فنون جنگی ھم ضرورت دارد ـ احمدشاہ بہ میرنصیرخان اندرز داد کہ چنین اشتباھی را در آيندہ بہ صورت جدا شدن از لشکر، نشان دادن مردانگی و رشادت بہ تنھایی و از رفتن در میان صفوف سپاہ دشمن خودداری کند ـ زیرا مرگ سپاہ سالار قدرت و ارادہ و عزم سپاہ را از بین میبرد ـ

جریان کوتاہ کردن موھای سر

روایت شدہ است زمانی کہ میرنصیرخان بعد از اتمام جنگ با سیک ھا بہ اردوگاہ خود بازگشت بدون درنگ آرایشگری خواست و موھای خود را کوتاہ کرد ـ سردارھا دلیل آنرا پرسیدند کہ در جواب گفت کہ او بدلیل داشتن ھمین موھای بلند امروز بہ کفار شباھت داشتہ و از شھادت محروم شدم ـ بدین دلیل اکنون شرعا نگھداشتن این موھا حرام است ـ گفتہ میشود کہ سرادرھا و لشکری ھا با شنیدن این دلیل میرنصیرخان ھمان روز موھای بلند خود را کوتاہ نمودند، ریش خود را مطابق با شریعت نگاھداشتند ـ